1
ستاد ویژه توسعه فناوری نانو Iran Nanotechnology Initiative Council بستن
  • ستاد ویژه توسعه فناوری نانو

  • بانک اطلاعات شاخص های فناوری نانو

  • سایت جشنواره فناوری نانو

  • سیستم جامع آموزش فناوری نانو

  • شبکه آزمایشگاهی فناوری نانو

  • موسسه خدمات فناوری تا بازار

  • کمیته استانداردسازی فناوری نانو

  • پایگاه اشتغال فناوری نانو

  • کمیته نانو فناوری وزارت بهداشت

  • جشنواره برترین ها

  • مجمع بین المللی اقتصاد نانو

  • اکو نانو

  • پایگاه اطلاع رسانی محصولات فناوری نانو ایران

  • شبکه ایمنی نانو

  • همایش ایمنی در نانو

  • گالری چند رسانه ای نانو

  • تجهیزات فناوری نانو

  • صنعت و بازار

  • باشگاه نانو

بررسی نقشه ارتباط جامعه و فناوری نانو در دوره های تحقیقاتی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه اوزاکا

افراد مقاله : ‌ مترجم - علیرضا شیاسی

موضوع : آموزش و ترویج - سیاستگذاری و ارزیابی کلمات کلیدی : جامعه - ظرفیت - کنترل - سیاست‌گذاری - فناوری‌نانو - آموزش تاریخ مقاله : 1395/09/22 تعداد بازدید : 712

با گذشت بیش از یک دهه سرمایه گذاری راهبردی در تحقیق و توسعه که با سیاست های دولتی علم و فناوری حمایت شده بود، شاهد تحولاتی در فناوری نانو در کشور ژاپن از مرحله تحقیقات اکتشافی به مرحله درآمدزایی و سودآوری اجتماعی هستیم. دانشگاه اوزاکای ژاپن یکی از دانشگاه های فعال در دوره های آموزشی و برنامه های تحصیلات تکمیلی با موضوع ارتباط فناوری نانو و جامعه است. در این دوره ها با فهم عمیق رابطه میان علم و جامعه، به عملی کردن تعهدات در پاسخگویی دانشمندان و شرکت های تحقیق و توسعه به اجتماع پرداخته می‌شود. برای رسیدن به این اهداف، در این دوره ها به موضوعاتی مانند مدیریت ریسک نانومواد، استانداردسازی بین‌المللی فناوری نانو، اندازه‌گیری و ارزیابی نانومقیاس بودن، مدیریت مالکیت فکری در عرصه نوآوری و ارتباط متعامل جامعه که همگی مشارکت عموم اجتماع را در رابطه با فناوری نانو تحت الشعاع قرار می دهند، پرداخته شده است. فناوری نانو عرصه ای نوظهور در علم و فناوری به‌شمار می رود. در این مقاله اقداماتی که برای ایجاد مشارکت عمومی مردم در فناوری نانو با هدف ایجاد فناوری های نوین مبتنی بر فناوری نانو برای تحقق جامعه ای پایدار به‌وسیله‌ی پژوهشگاه برنامه ریزی علوم نانو در دانشگاه اوزاکا انجام گرفته است، نقد و بررسی می شود.

 

1-شکل‌دهی روابط جدید میان علم و جامعه

در قرن بیستم که به تعبیری قرن علم دانسته می‌شود، تحولات رشته‌هایی مانند فیزیک، شیمی، بیولوژی، پزشکی، داروسازی، مهندسی مکانیک و الکترونیک به پیشرفت‌های بزرگ صنعتی منجر شد و تغییرات شگرفی در جوامع بشری و زندگی اجتماعی ایجاد کرد. به‌عنوان مثال پیشرفت‌های صنعت مواد شیمیایی مدیون اکتشافات و خلق دانش در رشته‌های وابسته به شیمی است. در گذشته، بیشتر افرادی که با تحقیق و توسعه‌ی علم و فناوری سروکار داشتند بر این باور بودند که فعالیت‌های مرتبط با تولید علم یا اکتشافات جدید باید آزاد و مستقل از جامعه باشد. اکثر پژوهشگران توسعه‌ی علم و فناوری فقط روی تحقیق و توسعه تمرکز داشتند و به‌کارگیری نتایج اکتشافات و دانش را برای استفاده دیگر بازیگران رها می‌کردند. به همین دلیل بسیاری از این پژوهشگران هیچ مسئولیتی را در خصوص کاربردهای یافته‌هایشان در سطح جامعه نمی‌پذیرفتند.

ساختار صنعتی و نگاه فکری که در این چارچوب توسعه پیدا کرده بود منجر به رشد حجم زیادی از خطرات - از آلودگی‌ها و حوادث صنعتی منطقه‌ای گرفته تا مشکلاتی مانند تخریب محیط زیست و تغییر آب و هوا در سطح دنیا - گردید. در اواخر قرن بیستم بحران‌های گوناگونی در نتیجه رشد بدون مهار و فوران علم و فناوری به وجود آمد که به از دست رفتن اعتماد و حمایت عمومی از تحقیقات و بزرگ شدن شکاف آگاهی بین جامعه و فعالان عرصه تحقیق و توسعه منجر شد. در این وضعیت پرهرج و مرج، جامعه شروع به بازنگری قوانین حاکم بر توسعه علم و فناوری کرد و تحقیقاتی برای یافتن ارتباطات و مفاهیم جدید میان علم و اجتماع آغاز شد. یکی از نتایج بررسی‌های اخیر جوامع علمی در این زمینه، لزوم مستحکم شدن ارتباط میان علم و جامعه بود.

درست قبل از آغاز قرن 21، یونسکو و شورای بین المللی علم، همایشی را با عنوان کنفرانس علم جهان در بوداپست پایتخت مجارستان برگزار کردند. شرکت‌کنندگان در این کنفرانس که متخصصانی در رشته‌های مختلف بودند، درخصوص رابطه مطلوب میان علم و اجتماع برای ساخت جامعه‌ای پایدار به مباحثه پرداختند. در پایان این کنفرانس بیانیه "علم و کاربرد دانش علمی " که به بیانیه بوداپست معروف است، با پذیرش سه موضوع علم برای دانش، علم برای صلح و علم برای پیشرفت و اضافه کردن یک موضوع جدید یعنی علم برای جامعه و در جامعه، به تصویب رسید.

دانشمندان تا قبل از این کنفرانس تمایل داشتند علم و فناوری را در حوزه‌ی فعالیت خود مورد بررسی قرار دهند و دلیلی به برقراری رابطه با افراد عادی در سطح جامعه نمی‌دیدند. در جامعه نیز عموماً نیازی به بحث و پرسش در خصوص اینکه علم باید چگونه باشد یا چگونه جامعه می‌تواند به سیاست‌های مربوط به علم و فناوری تأثیر گذارد، احساس نمی‌شد و جامعه توانایی ورود به این موضوع را در خود احساس نمی‌کرد. بیانیه بوداپست به خدمت دانش در جوامع بشری اشاره کرده و از آن به عنوان تغییری اساسی در نگرش و آگاهی افرادی که علم را از جامعه مستقل می‌دانند و تأثیرپذیری آن را نفی می‌کنند، یاد می‌کند. این بیانیه نقطه عطفی در ارتباط علم و جامعه است که پرورش روابط جدید در این خصوص را تشویق می‌کند.

 

2-تلاش‌های عملی برای ایجاد رابطه جدید میان علم و جامعه

علوم و رشته‌هایی که در بیانیه جهانی بوداپست تحت پوشش قرار می‌گرفتند با پرورش رابطه جدیدی میان علم و جامعه، تأثیر خود را روی سیاست علمی تک‌تک کشورهای شرکت‌کننده برجای گذاشتند. برای مثال در کشور ژاپن نقشه اساسی دوم علم و فناوری (که با تصویب کابینه در 31 مارس 2001 ثبت و از ابتدای آوریل همان سال اجرا شد) شامل عباراتی با مضمون "ایده‌ی علم و فناوری در جامعه و برای خدمت به جامعه برای ایجاد اصول ارتباط متعامل علم، فناوری و جامعه ضروری و لازم الاجرا است" بود. به این ترتیب مفهوم علم برای خدمت به جامعه در قانون نوشته شد. اما به دلیل عدم وجود مصادیق و تصمیمات قاطع درخصوص فعالیت‌های مربوط به هرکدام از 8 حوزه تحقیق و توسعه‌ که در این نقشه پوشش داده می‌شدند و با وجود اینکه در نقشه اساسی دوم علم و فناوری، فناوری نانو در ذیل بخش "فناوری نانو و علم مواد" با بیشترین سهم سرمایه‌گذاری تحقیق و توسعه قرار داشت، در عمل به مفهوم علم برای خدمت به جامعه در زمان اجرای قانون، جامه عمل پوشانده نشد.

با درک این مسئله که علم در جامعه و برای خدمت به جامعه باید به‌طور عملی اجرایی شود، همزمان با بحث‌هایی که برای نقشه اساسی بعدی و در شروع سال مالی 2005 به‌وجود آمد، مؤسسه ملی علم و فناوری صنایع پیشرفته (AIST) به مؤسسه ملی علم مواد (NIMS)، مؤسسه ملی مطالعات محیط زیست (NIES)، مؤسسه ملی علوم بهداشت (NIHS) و سایر مؤسسات مرتبط پیوست تا پروژه‌ای تحقیقاتی را با هدف ارتقای سیاست‌های پیشنهادی برای فعالیت روی پیامدهای اجتماعی فناوری نانو هدایت کرده و به انجام رساند. براساس مطالعاتی یک ساله، پروژه‌ای تحقیقاتی برای بهم پیوند دادن و بیان دقیق تلاش‌ها و طرح‌هایی که دولت ژاپن باید به‌منظور شکل دادن ارتباط بین علم و جامعه انجام دهد پیشنهاد شد (MEXT 2005). نقشه اساسی سوم علم و فناوری نتایج توصیه شده این تحقیقات را منعکس کرد و به این ترتیب قانون با جزئیات دقیق و مفصل‌تری نسبت به مطالب مختصری که در نقشه اساسی پیشین آمده بود، آنچه لازم بود انجام شود را به دولت بیان کرد. براساس یکی از بندهای راهبرد علم مواد و فناوری نانو، نقشه جدید به‌طور واضح موضوعاتی مانند مدیریت ریسک نانومواد، تحقیق روی ایمنی و سلامت محیط (EHS) و استانداردسازی بین المللی را بیان کرده است (MEXT 2006).

با اجرای نقشه اساسی سوم علم و فناوری در ژاپن، تلاش‌های جدی با همکاری نهادهای بین‌المللی مانند سازمان استاندارد جهانی (ISO) و سازمان توسعه همکاری‌های اقتصادی (OECD) در رابطه با استانداردسازی بین‌المللی فناوری نانو و گسترش سیاست‌هایی برای مدیریت نانومواد و موارد مشابه انجام گرفت. کشور ژاپن به‌طور فعال در این مجامع حضور پیدا کرد و تلاش‌های عملی در حوزه‌هایی مانند تدوین سیاست‌های مدیریت ریسک، استانداردسازی بین‌المللی فناوری‌های مختلف نانو و تحقیقات روی ایمنی و سلامت محیطی نانومواد را انجام داد. این اقدامات فعالیت‌هایی دقیق و مشخص برای مشارکت عمومی جامعه در فناوری نانو بودند که براساس سیاست‌های دولت ژاپن - در طول اجرای پنج ساله نقشه اساسی سوم علم و فناوری - از سال مالی 2006 آغاز شدند.

اجرای نقشه اساسی چهارم علم و فناوری ژاپن در آگوست 2011، پس از بازبینی‌هایی با هدف یکسان‌سازی اقدامات و پاسخ‌ها به زلزله بزرگ شرق ژاپن - که این کشور را در یازدهم مارس همان سال لرزاند - آغاز شد. در این نقشه، موضوع بازیابی و بازسازی زیرساخت‌ها پس از فاجعه زلزله بزرگ در اولویت قرار گرفت. این نقشه همچنین با گنجاندن حوزه‌های دارای اولویت، نظیر نوآوری در فناوری‌های سبز و دوست‌دار محیط زیست و نوآوری در علوم زندگی، تغییر بزرگی در سیاست‌های حل مسائل پیش‌رو که در برنامه‌های تحقیق و توسعه قبلی قرار داشت به‌وجود آورد. علاوه‌بر این، سیاست‌های علم و فناوری و سیاست‌های نوآوری که قبلاً مستقل از یکدیگر بودند با هدف پاسخ به نیاز یکپارچگی آن‌ها بهم پیوستند. براساس روح بیانیه بوداپست، این نقشه بر اهمیت حضور علم در جامعه تأکید داشت و دولت ژاپن با بیان شفاف نیاز به پاسخگویی عمومی و تأکید بر ماهیت اجتماعی سیاست‌های علم و فناوری، پا را فراتر نهاد تا برای رسیدگی به مسائل اخلاقی، حقوقی و اجتماعی وابسته به فناوری، در انجام فعالیت‌های توسعه‌ای برای تعامل با مردم پیشگام باشد (MEXT 2011). اما معضل اصلی در تحقق این اهداف پیدا کردن راه کارهای عملی بوده است.

 

3-مشارکت اجتماعی و تحقیق و توسعه فناوری نانو

سرمایه‌گذاری منابع راهبردی ژاپن در فناوری نانو در دوره 10 ساله‌ای که شامل نقشه اساسی دوم و سوم علم و فناوری بوده است در شکل 1 دیده می‌شود. اشاره به این نکته که سرمایه‌گذاری بخش خصوصی ژاپن در تحقیق و توسعه فناوری نانو بسیار بیشتر از بخش دولتی بوده است خالی از لطف نیست.

 

فناوری نانو دو جنبه اهمیت دارد که در تحقیق و توسعه علوم و فناوری‌های قدیمی‌تر دیده نمی‌شود. نخست اینکه فناوری نانو عرصه‌ای بین‌رشته‌ای است که از کنار هم قرارگیری رشته‌های متعدد شکل گرفته است. آنچه فناوری نانو را این‌گونه شکل داده است نیاز بخش‌های تحقیق و توسعه برای تولید سامانه‌های نانومقیاس - براساس نگرش تولید از بالا به پایین (که به لطف فناوری‌های ساخت تجهیزات با دقت بسیار زیاد محقق گردید) و تولید از پایین به بالا (به کمک فناوری جمع‌آوری و سازماندهی اتم‌ها) - است. علاوه‌بر این به‌منظور پیشرفت در تحقیق و توسعه موضوعات چند رشته‌ای، ادغام علوم در فراتر از مرزهایشان و همکاری دولت، صنعت و دانشگاه در چارچوب‌های تحقیق و توسعه ضروری به‌نظر می‌رسد و به همین دلیل دولت ژاپن به‌طور جدی از این‌گونه رویکردهای مشترک حمایت کرده است.

وجه دیگر اهمیت فناوری نانو، همان‌طور که در بیانیه بوداپست به آن پرداخته شد، تبیین و روشن ساختن اثرات مختلف فناوری نانو بر جامعه و گسترش فعالیت‌های مرتبط با پیامدها و مفاهیم اجتماعی با هدف بازخورد به تحقیق و توسعه است. از آنجا که پیامدهای اجتماعی تأثیرات اجتماعی - اقتصادی از خود برجای می‌گذارند، فعالیت‌های مرتبط با فناوری نانو برای پوشش دادن تحقیق و توسعه بین‌رشته‌ای - که شامل مباحث جامعه‌شناسی و اقتصادی می‌شود - نیز گسترش یافته‌اند.

سرفصل‌های متعددی در تحقیق و توسعه فناوری نانو، با خصوصیاتی که براساس اعتماد جامعه لازم است رشد یابند و موضوعاتی که برای استفاده مناسب از نتایجشان بهتر است مهار شوند، وجود دارد. به‌طور ویژه این مسائل متنوع، گستره وسیعی از موضوعات - از مشکلات زیست‌محیطی، سلامت و ایمنی نانومواد و استانداردسازی بین‌المللی گرفته تا ارتباطات علمی و موارد توسعه‌ای و مسائلی مانند مدیریت مالکیت فکری فناوری نانو که مستقیماً رقابت در عرصه‌های بین‌المللی را تغییر می‌دهد - را در بر می‌گیرد. به این ترتیب اغراق نخواهد بود اگر بخواهیم تمام مسائل مرتبط با مشارکت اجتماعی در فناوری نانو - جدا از تحقیق و توسعه در اصل فناوری‌های مرتبط با فناوری نانو - را در فصل مشترک ارتباط جامعه با فناوری نانو مطرح کنیم.

 

4-وضعیت فعلی آموزش مشارکت اجتماعی در دانشگاه‌های ژاپن

برای اطمینان از اینکه تلاش‌های انجام شده در خصوص موضوعات مرتبط با مشارکت اجتماعی، مانند مدیریت ریسک و استانداردسازی بین‌المللی برای اقداماتی که براساس سیاست‌های علمی دولت ژاپن هم‌اکنون در حال انجام است، به نتیجه منجر شود، لازم است سرفصل‌های مشارکت اجتماعی و ظرفیت‌ساز در آموزشگاه‌ها و مجامع ظرفیت‌ساز مطرح شود. چنانچه تلاش‌های انجام شده در قالب دوره‌های ظرفیت‌سازی و آموزش دانشگاهی انجام پذیرد، حتی می‌توان آن‌ها را در قالب رشته‌های علمی - فناوری با رویکرد بین‌رشته‌ای تکمیل کرد و در آینده گسترش داد. همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، فناوری نانو عرصه‌ای بین‌رشته‌ای است. این اعتقاد عمومی وجود دارد که نتایج تحقیق و توسعه زمانی می‌تواند به نتیجه نوآورانه منجر شود که مسائل مربوط به مشارکت اجتماعی آن با ادغام در چند رشته و همکاری دولت، صنعت و دانشگاه به‌طور جامع مورد بررسی قرار گیرد. مسائلی مانند ارزیابی و مدیریت ریسک، استانداردسازی بین‌المللی، مدیریت مالکیت فکری، ارتباط علمی- اجتماعی و فعالیت‌های توسعه‌ای موضوعاتی از این دست هستند. تلاش‌هایی که برای حل این مسائل انجام می‌شود نیازمند کلاس‌های آموزشی و دوره‌های ظرفیت‌سازی برای تمام دانشجویان و همچنین فعالان مشاغلی است که نه فقط با علوم و فناوری در ارتباط هستند، بلکه ممکن است در شاخه‌هایی نظیر اقتصاد، جامعه‌شناسی و سایر حوزه‌ها مشغول به فعالیت باشند.

با این وجود، یافتن مواردی که مسائل مشارکت اجتماعی را در موضوعاتی مانند ارتباط فناوری نانو و جامعه‌شناسی در قالب آموزش دانشگاهی در کشور ژاپن پوشش داده باشد نادر است. اغلب کلاس‌های آموزشی برای دانشجویان به گونه‌ای ارائه می‌شود که دانش پایه آن‌ها را در خصوص فناوری نانو افزایش دهد. اما منصفانه است اگر بگوییم هیچ دانشگاهی نقطه نظرات و دغدغه‌های اجتماعی را به عنوان بخشی از آموزش ارائه نکرده است. اگر دانشجویان رشته‌های مهندسی صرفاً دانش پایه در خصوص فناوری نانو را به‌دست آورند، حرفه خود را بدون توجه به اینکه مثلاً چگونه فناوری بر جامعه اثر می‌گذارد؟ یا چه مسائلی با ظهور فناوری در جامعه رشد خواهد کرد یا تشدید خواهد شد؟ و با این مسائل چگونه باید مواجه شوند؟ آغاز خواهند کرد. آیا برای دانشحویانی که برای تحقیق و توسعه فناوری نانو اشتیاق دارند اهمیت نخواهد داشت که درباره بیانیه بوداپست بدانند؟ درباره ارزیابی یا مدیریت ریسک چطور؟ یا راهبردهای کسب و کار برای مالکیت فکری و یا استانداردسازی بین‌المللی در فضای بازِ نوآوری؟

اگر این موضوعات اهمیت دارد چرا نباید کلاس‌هایی با این سرفصل‌ها برای ظرفیت‌سازی و آموزش‌های چندرشته‌ای به دانشجویان پیشنهاد دهیم؟ همان‌طور که در بالا گفته شد در قرن گذشته تمایل دانشگاه‌ها و رشته‌های دانشگاهی به حمایت از صنایع بوده است. این رشد تفکر صنعتی در ساختار آموزشی خصوصاً در دانشگاه‌هایی که به تدریس علوم می‌پرداختند بازتاب یافته است و به این ترتیب کلاس‌های دانشگاهی با این مأموریت طراحی می‌شدند که متخصصانی با تمرکز روی حیطه مشخصی از اطلاعات تربیت شوند.

تا قبل از قرن 21 علم و فناوری به‌طور چشمگیری گسترش یافت تا اینکه عصر پشتیبانی انحصاری صنایع از یک رشته‌ی خاص به پایان رسید. با این وجود استادان علوم و مهندسی همچنان بقایای الگوی قدیمی علمی را با گروه‌های تخصصی فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی و همچنین رشته‌های مهندسی شیمی، مکانیک و... حفظ کردند. این مسئله را می‌توان دلیل عدم پذیرش اقدامات و تلاش‌های میان‌رشته‌ای برای مشارکت عموم جامعه در فناوری نانو با چارچوب‌های آموزش دانشگاهی دانست. به‌عبارت دیگر چارچوب آموزش دانشگاهی قابلیت انطباق با نیاز برای آموزش‌های بین‌رشته‌ای را ندارد و ساختار کهنه آن هنوز بر تفکرات خود پافشاری می‌کند.

در خارج از ژاپن - خصوصاً در آمریکا و اروپا - بر این عادت‌های قدیمی غلبه شده و زمینه آموزشی برای مشارکت اجتماعی مردم در فناوری نانو فراهم آمده است. در آمریکا شبکه همکاری و آموزشی - که بنیاد ملی علوم از آن حمایت می‌کند - برای مشارکت اجتماعی در فناوری نانو، اقدام به ایجاد پژوهشکده‌ها و مراکز دانشگاهی کرده است که از آن جمله می‌توان به دوره‌های کاربردی و تجهیزات آموزشی در دانشگاه‌ها، مانند مرکز بررسی فناوری نانو در جامعه متعلق به دانشگاه ایالتی آریزونا، مرکز بررسی فناوری نانو در جامعه متعلق به دانشگاه کالیفرنیا در سانتا باربارا، دانشگاه ویسکانسین-مدیسون و دانشگاه واشنگتن اشاره کرد. در اروپا نیز دوره‌های آموزشی و ظرفیت‌ساز بسیاری مانند دوره NanoSmile در قالب کلاس‌های آموزشی با هدف اطلاع رسانی و افزایش مشارکت عموم جامعه در تحقیق و توسعه فناوری نانو وجود دارد.

 

5-اقدامات دانشگاه اوزاکا برای مشارکت عموم جامعه در فناوری نانو

دانشگاه اوزاکا اولین دانشگاه ژاپنی است که دوره‌هایی را در چارچوب کلاس‌های آموزشی برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی علوم پایه و مهندسی و همچنین شاغلان علاقمند به ادامه تحصیل، با موضوع مشارکت اجتماعی در فناوری نانو برگزار کرده است. پژوهشکده طراحی علم نانو در دانشگاه اوزاکا نقش مهمی در پیشبرد این برنامه‌ها داشته است. این برنامه‌ها که با عنوان "فناوری نانو و مشارکت اجتماعی" شناخته می‌شوند، در قالب کلاس‌های آموزشی و دوره‌های تحقیقاتی آموزش‌های پیشرفته بین‌رشته‌ای برگزار شده‌اند.

پژوهشکده طراحی علم نانو، با همکاری بخش‌ها و گروه‌های مرتبط دانشگاه اوزاکا و همچنین همکاری دانشگاهی - صنعتی با دیگر دانشگاه‌ها از داخل و خارج از ژاپن، با هدف تربیت نیروی انسانی متخصص از اواخر سال 2008 شروع به کار کرد. هدف این مؤسسه راه‌اندازی مقطع کوتاه بین‌رشته‌ای، با تأکید عملی بر پرورش یکپارچه ظرفیت طراحی در علم نانو در سطح تحصیلات تکمیلی، برای دانشجویان و فعالان مشاغل بود. این پژوهشکده برای کلاس‌های ظرفیت‌سازی علم نانو که نقش هماهنگ‌کننده را ایفا می‌کند از منابع انسانی و امکانات شش دانشکده، دو پژوهشگاه و چهار مرکز تحقیقاتی دانشگاه استفاده کرد (شکل 2).

پژوهشکده طراحی علم نانو کار خود را با دو دوره آزمایشی با موضوعاتی در خصوص مشارکت عمومی جامعه در فناوری نانو در سال 2009 آغاز و سپس کلاس‌های سخنرانی کامل را در سال 2010 برگزار کرد. برنامه‌های آزمایشی سال 2009 شامل مجموعه سمینارهای مقدماتی فناوری نانو و مشارکت عمومی جامعه بود که به‌طور مشترک با همکاری بخش ارتباط با صنعت دانشگاه انجام گرفت. برنامه دیگری که پژوهشکده طراحی علم نانو به‌صورت آزمایشی اقدام به برگزاری آن کرد، سمینار مدیریت ریسک در فناوری نانو نام داشت. این برنامه‌ها بخشی از پروژه توسعه جامع بانک اطلاعاتی برای تجهیزات تحقیق و توسعه فناوری نانو و بخش تکمیلی پروژه تحقیقاتی برنامه هماهنگ شورای سیاست علم و فناوری به شمار می‌رفت. شرکت در هر دو همایش، برای دانشجویان و حتی عموم مردم از جمله فعالان مؤسسات تحقیقاتی و کسب و کار آزاد بود.

با بررسی نتایج این دو برنامه، پژوهشکده طراحی علم نانو دریافت که برگزاری این کلاس‌ها برای آموزش کارمندان بخش تحقیق و توسعه، آگاهی محققان را در خصوص مشارکت عموم جامعه در رابطه با فناوری نانو ارتقا می‌دهد و به آن‌ها کمک می‌کند تا دغدغه‌های جامعه را به عنوان بخشی از تحقیقاتشان درنظر بگیرند. آن‌ها همچنین دریافتند که نتایج به‌دست آمده بسیار ارزشمند است و لازم است تلاش‌های بیشتری در این خصوص انجام گیرد. به همین دلیل از سال 2010، پژوهشکده طراحی علم نانو در ادامه کار خود، مجموعه کلاس‌های سخنرانی فشرده سه روزه‌ای را با عنوان سخنرانی‌های ویژه برای مشارکت عمومی در فناوری نانو در روزهای شنبه برگزار کرد و از سال 2011 امکان دریافت واحدهای دانشگاهی با شرکت در این سخنرانی‌ها برای دانشجویان به‌وجود آمد (جدول 1).

مشارکت و همکاری بخش ارتباط با صنعت دانشگاه اوزاکا در علم و مهندسی نانو ویژگی‌های خاصی به این برنامه داد و حضور شرکت کنندگان شاغل ارزش خاصی به محتوای مجموعه سخنرانی‌های فشرده سه روزه - که در روزهای شنبه برگزار می‌شد - بخشید. به این ترتیب همکاری بخش ارتباط با صنعت - با اعضایی از شرکت‌های بزرگ منطقه - یکی از ارکان مهم این سلسله برنامه‌ها بود.

پژوهشگاه طراحی علم نانو با هدف طرح دغدغه‌های موجود، درباره مشارکت عموم جامعه در ارتباط با فناوری نانو، انجمنی را برای یادگیری نظام‌مند دانش مهندسی و علم نانو راه‌اندازی کرد و سبب شد جلسات سخنرانی ویژه‌ی روزهای شنبه درخصوص تعامل و مشارکت جامعه و فناوری نانو، مکانی استثنایی برای یادگیری رابطه بین جامعه و تحقیقات حوزه فناوری نانو شود.

این سخنرانی‌ها چندین ویژگی منحصربه‌فرد داشت. اولین ویژگی آن این بود که شرکت‌کنندگان فقط شنونده نبودند؛ بلکه فرصت داشتند در قالب جلسات پرسش و پاسخ درخصوص محتوای سمینارها به گفتگو و بحث بپردازند. هر جلسه سخنرانی حدود 90 دقیقه طول می‌کشید که شامل جلسه پرسش و پاسخ و 90 دقیقه بحث جداگانه بود.

ویژگی دیگر این سخنرانی‌ها - همان‌طور که قبلاً گفته شد - حضور و مشارکت افرادی از فضای کسب و کار بود. شرکت‌کنندگان نه تنها شامل دانشجویان و فارغ التحصیلان کارشناسی و تحصیلات تکمیلی می‌شدند، بلکه در بین آن‌ها افراد شاغل در تحقیق و توسعه صنایع یا حتی دست‌اندرکاران مدیریت مواد شیمیایی و غیره نیز حضور داشتند.

رعایت حقوق برابر برای تمام شرکت‌کنندگان یکی دیگر از ویژگی‌های سخنرانی‌ها بود که منفعت طرفین را به دنبال داشت. پژوهشکده برای تقویت روش و سبک سخنرانی‌ها، از سامانه سخنرانی از راه دور بهره گرفت. این سامانه ارتباط شعب دانشگاه در مرکز ناکانوشیما در دانشگاه اوزاکا و پردیس‌های سویتا و تایوناکا و همچنین سالن‌هایی در توکیو و یوکایچی را برقرار می‌کرد. همچنین سالن‌های دیگری به‌صورت آنلاین و زنده با سالن ناکانوشیما در تمام طول مدت سخنرانی - شامل جلسه پرسش و پاسخ - در ارتباط بودند. در طی مباحث، پس از سخنرانی اصلی هر سالن ارتباط خود را با سالن ناکانوشیما حفظ می‌کرد تا شرکت‌کنندگان بتوانند حتی از فاصله دور نیز در بحث‌ها و گفتگوهای سالن اصلی شرکت کنند (شکل 3).

 

6-مباحث سخنرانی‌های ویژه مشارکت متعامل اجتماعی و فناوری نانو

هیچ یک از مسائل مرتبط با مشارکت عمومی جامعه در فناوری نانو را نمی‌توان جدا از بقیه درنظر گرفت. برای مثال توسعه فناوری‌های اندازه‌گیری برای تحقیقات ایمنی و سلامت محیط زیست حیاتی است و یافته‌های پژوهش‌های ایمنی و سلامت محیط مبنایی برای تدوین سیاست‌های نظارتی است. در همین حال، استانداردسازی بین‌المللی معیارها و ضوابطی را برای نظارت فراهم می‌کند و پیشرفت در فناوری‌های اندازه‌گیری به ‌صورت تنگاتنگی استانداردسازی بین‌المللی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. به این ترتیب تحقیقات ایمنی و سلامت محیطی و استانداردسازی‌های بین‌المللی، که در نگاه اول ممکن است غیر مرتبط به نظر برسد عمیقاً به یکدیگر مرتبط هستند.

از سوی دیگر سیاست‌های نظارتی - به عنوان قوانین دنیای کسب و کار - کلید مهمی برای استانداردسازی بین‌المللی برای ارتقای عادلانه کسب و کار بشمار می‌روند. موضوعاتی مانند استانداردسازی بین المللی و مدیریت مالکیت فکری، که در ابتدا ممکن است تعارضاتی میان آن‌ها وجود داشته باشد، ارتباط نزدیکی برای ایجاد قوانین جدید کسب و کار با یکدیگر دارند. هیچ یک از این مسائل مهم‌تر از دیگری نیست و در واقع دو‌به‌دو به یکدیگر گره خورده‌اند. در سخنرانی‌های ویژه مشارکت اجتماعی متعامل با فناوری نانو، تمام این جوانب و موضوعات مختلف، به منظور تسهیل یادگیری هم‌افزا و نظام‌مند - حتی برای تازه‌واردها - سازماندهی شده است (شکل 4).

مجموعه سخنرانی‌های ویژه سه بار در سال برگزار شد‌ و هر جلسه تمام روز شنبه به طول می‌انجامید. در هر جلسه، سخنرانی و بحث‌ها به‌وسیله‌ی دو استاد ارائه می‌شد و در آخرین سخنرانی، میزگردی با مشارکت تمام استادان برگزار شد. در سال 2012 در حدود 40 دانشجوی کارشناسی ارشد و 40 فرد شاغل در این دوره شرکت کردند. در سال 2013 نیز تعداد 35 دانشجوی کارشناسی ارشد و 35 فرد شاغل در این سخنرانی‌ها حضور داشتند (جدول 2).

مدیریت مالکیت فکری یک نمونه از موضوعاتی است که پژوهشکده طراحی علم نانو برای تسهیل درک فراگیر و اصولی ارتباط جوانب مختلف آن با مشارکت عمومی در فناوری نانو، در آن زمینه سخنرانی‌هایی برگزار کرد. اگر دانشجویانی که در رشته فناوری نانو تحصیل کرده‌اند در یک شرکت مشغول به کار شوند، به احتمال زیاد فرصت یادگیری نحوه‌ی تکمیل اسناد و مدارک مالکیت معنوی را به عنوان بخشی از آموزش در محل کار خواهند داشت. با این وجود این افراد در فضای نوآوری باز - مادامی که در شرکت مشغول به فعالیت هستند - تقریباً فرصتی برای بکارگیری مالکیت فکری، استانداردسازی و گسترش فناوری و یا اینکه چگونه منافع خود را حفظ کنند نخواهند داشت. چرا که امروزه زنجیره تأمین در فضای تجارت، جهانی شده است و به این ترتیب فناوری‌ها به سرعت به کالا تبدیل می‌شوند. اگر کسی بخواهد نتایج تحقیق و توسعه فناوری نانو را به جامعه ارائه دهد ضروری است که هوشیارانه به مسائل مدیریت مالکیت فکری آن همانند دغدغه‌های اجتماعی توجه کند.

به طور کلی، مالکیت فکری یک چارچوب برای بدست آوردن سود با کنترل انحصاری یک فناوری است. به عبارت دیگر مالکیت فکری ابزاری برای انحصار نوآوری است. از سوی دیگر استانداردسازی می‌تواند پتانسیل‌های فناوری را در فضای نوآوری باز از بین ببرد؛ زیرا در استانداردسازی بدون اینکه فناوری انحصاری ایجاد شود، اطلاعات آن به سرعت منتشر شده و به این ترتیب پتانسیل‌های بکارگیری فناوری در فضای نوآوری باز از بین خواهد رفت. با این دیدگاه، مالکیت فکری در یک محیط نوآوری بسته ممکن است پتانسیل استفاده در فضای نوآوری باز را نداشته باشد.  مسئله امروز، در فضای نوآوری باز، حرکت ماهرانه رو به رشد از نقطه فعلی و با بکارگیری مالکیت فکری - که ماهیتی منحصر‌کننده دارد - است و به عبارت دیگر، یافتن روش مدیریت صحیح و موفق بزرگترین چالش فعلی است. سخنرانی‌های سال 2012 اقدامات جسورانه‌ای مانند آنچه در قالب پایگاه yet2.com شکل گرفته است را به عنوان راه حلی برای بهم متصل کردن فرصت‌های فناوری و بازار معرفی می‌کند.

 

7-اهمیت اقدامات دانشگاه اوزاکا برای مشارکت عموم جامعه در فناوری نانو

سخنرانی‌های ویژه در موضوع مشارکت عمومی جامعه در فناوری نانو شرکت‌کنندگان فراوانی - خصوصاً دانشجویان تحصیلات تکمیلی - را با حجم زیادی از اطلاعات و مفاهیم آشنا کرد. بسیاری از شرکت‌کنندگان از اینکه توانسته بودند با روش فکری خودشان در جلسات بحث آزاد - که پس از هر سخنرانی برگزار شده بود - نگرش جدیدی در خصوص فناوری نانو به‌دست آورند، احساس رضایت داشتند. آنچه در این رویدادها به ارزش جلسات بحث افزوده بود، ایده‌های جدیدی بود که شرکت‌کنندگان در جلسات بحث تخصصی بعد از سخنرانی‌ها پرورش داده بودند. چند نفر از سخنرانان - که همگی متخصصانی در حوزه‌های مربوطه بودند - از ایده‌های مطرح شده شرکت‌کنندگان شگفت زده شده بودند.

در جلسات بحث آزاد، پروفسور تاداشی ایتو و سایر مربیان از پژوهشکده طراحی علم نانو، با هدف مدیریت و ایجاد تعادل میان تعداد شرکت‌کنندگان دانشجو و شاغل، آن‌ها را به گروه‌هایی تقسیم کردند. در شروع جلسات، آغاز گفتگوها در گروه‌های کوچک روی مباحث تازه و ناآشنای مشارکت اجتماعی در فناوری نانو - به‌خاطر تفاوت ساختاری با سبک کلاس‌های درسی دانشگاهی - سرعت کمی داشت. اما مدیریت ماهرانه سخنرانان و مربیان به سرعت با علاقه‌ی شرکت‌کنندگان پیوند خورد و باعث شد بسیاری ازشرکت‌کنندگان حتی متوجه گذر زمان نشوند. جلسات بحث پس از سخنرانی‌ها این مزیت را - خصوصاً برای دانشجویان مقطع کارشناسی که اغلب فرصت بسیار کمی برای آشنایی و تبادل نظر با فعالان بازار کار دارند - داشته است که در مسائل چالش برانگیز جدید، از مثال‌های واقعی فعالان و افراد شاغل خارج از دانشگاه مطالب زیادی را فرا بگیرند.

 

8-مشارکت جامعه در آموزش علوم؛ روشی برای ارتقای قدرت رقابت‌پذیری بین المللی

تحقیقات مؤسسه بین‌المللی پیشرفت مدیریت (IMD) در سوئیس بر مبنای شاخص‌هایی، مانند کارایی اقتصاد، بهره‌وری تجارت، راندمان بخش دولتی و سطح پیشرفت زیرساخت‌ها، نشان می‌دهد که نرخ تولید کارآمد بین‌المللی ژاپن از سال 1996 کاهش داشته است (IMD 2012). همان‌طور که می‌دانیم علم و فناوری، مفاهیم و ایده‌های نوآورانه اقتصادی را شکل می‌دهد و با ایجاد صنایع جدید، بر توان رقابت بین‌المللی صنعتی کشورها اثر می‌گذارد. اما شاخص‌های ارزیابی نظیر تعداد مقالات منتشر شده و اختراعات ثبت شده ژاپن ((JPO 2012، پتانسیل علم و فناوری در تحقیق و توسعه این کشور را کم نشان نمی‌دهد. با این حال اقتصاد ژاپن که می‌بایست پتانسیل بالای تحقیق و توسعه در علم و فناوری را حمایت کند، نتوانست بیش از 20 سال مانع از نزول وضعیت اقتصادی شود. این روند نزولی در سال‌های 2001 تا 2011 که ژاپن با جدیت روی تحقیق و توسعه فناوری نانو سرمایه‌گذاری می‌کرد ادامه پیدا کرده است. از آنجا که کاهش در توان رقابت بین‌المللی صنعتی در اقتصاد هر کشور اثرگذار است، نمودار تولید ناخالص ملی ژاپن نیز با فاصله چند سال پس از شاخص توان رقابت بین‌المللی صنعتی IMD، روند نزولی را نشان می‌دهد. این بدان معناست که سرمایه‌گذاری روی تحقیق و توسعه در ژاپن هنوز به شکوفایی اقتصادی - از سوی صنایع نوبنیانی که انتظار می‌رفت از خلق دانش رشد پیدا کنند - منجر نشده است (شکل 5).

 

در این شرایط اقدامات حمایتی جدید دولت، مانند هماهنگ‌سازی سرمایه‌گذاری با نیازها (که براساس آن منابع را به کاربران بالقوه فناوری تخصیص می‌دهند) و برنامه‌هایی برای همکاری صنعت و دانشگاه، کمکی به بهبود اقتصاد و حتی توان رقابت بین‌المللی صنعتی کشور نخواهد کرد. همان‌طور که تعداد مقالات منتشر شده به وضوح نشان می‌دهد، این کاهش در پتانسیل تحقیق و توسعه نیست که به کاهش در توان رقابت بین‌المللی صنعتی منجر شده است؛ بلکه آنچه سبب این امر شده این است که از این پتانسیل به اندازه کافی استفاده نشده است. به عبارت دیگر شکاف میان پتانسیل پژوهشی و استفاده مؤثر از آن همان مسئله‌ای است که مشکل‌ساز شده است.

استفاده کامل از پتانسیل تحقیق و توسعه در گرو مدیریت صحیح علم و فناوری است. ظهور علوم و فناوری‌ها برای کم کردن فاصله بین پتانسیل تحقیق و توسعه و قدرت رقابت بین‌المللی صنعتی، راهی جز حرکت رو به جلو در تحقیق و توسعه - حتی بدون وجود چارچوب‌های ساختاریافته مدیریت فناوری در موضوعاتی مانند ارزیابی ریسک و استانداردسازی صنعتی - باقی نمی‌گذارد. با این وجود برای تحقیقاتی که قرار است نتایج آن جامعه پایداری را به‌وجود آورد، ضروری است از نیازهای اجتماعی و انتظاراتی که عموم مردم از ظهور علوم و فناوری‌ها دارند، شناخت عمیق‌تری داشته باشیم. با پیشبرد تحقیق و توسعه در موضوعاتی که در آن مشارکت عموم جامعه - مشابه آنچه در دانشگاه اوزاکا انجام گرفت - لحاظ شده باشد ممکن است بتوانیم فاصله و شکاف میان تحقیق و توسعه و قدرت رقابت در عرصه بین‌المللی را کاهش دهیم. دوره‌های آموزشی اجرا شده در پژوهشکده طراحی علم نانو در دانشگاه اوزاکا یک مثال منحصربه‌فرد در ژاپن برای ظرفیت‌سازی و افزایش مشارکت عمومی در علم و فناوری بوده است که باید نقطه‌نظرات آن در کلاس‌های آموزشی هر دانشگاهی مورد توجه قرارگیرد. البته این نوع اقدامات ظرفیت‌سازی از آن دست تلاش‌هایی نیست که بتوان نتایج ملموس آن را در کوتاه‌مدت مشاهده کرد. با این وجود، چنین اقدامات دلسوزانه‌ای در دراز مدت پتانسیل کمک به بازیابی قدرت رقابت بین‌المللی صنعت ژاپن و حتی قدرت اقتصادی آن کشور را خواهد داشت.

 

9-جمع‌بندی و ملاحظات

در این مقاله به معرفی راهکاری منحصربه‌فرد برای مشارکت جامعه در فناوری نانو - در قالب دوره‌های آموزشی پیشرفته بین‌رشته‌ای دانشگاه اوزاکا - پرداخته شد. در ژاپن تنها مؤسسات انگشت شماری برنامه‌های آموزشی مشابهی برگزار می‌کنند؛ مثلاً دانشگاه هوکایدو برای پرورش مهارت در ارتباطات با علوم، کلاس‌های آموزشی با عنوان CoSTEP دارد که در آن کارگاهی برای مشارکت اجتماعی در تحقیق و توسعه فناوری نانو در سال 2007 و 2014 برگزار شده است.

 دوره‌های دانشگاه اوزاکا که برای اولین بار به‌وسیله‌ی پژوهشکده طراحی علم نانو پیشنهاد شد، به‌طور مداوم برگزار می‌شود و در سال 2014 توانست با عنوان کلاس‌های ارتقای مهارت‌های شغلی مرتبط با فناوری نانو و با حمایت مالی دولت در دانشگاه اوزاکا تصویب شود. دوره‌های جدید سرفصل‌هایی مانند سخنرانی فشرده پایان هفته، مشارکت عمومی در فناوری نانو، نانومواد و چالش‌های ایمنی و سلامت محیطی، چگونه ارتباط برقرار کنیم و مدیریت دارایی‌های فکری دارد. ما اعتقاد داریم برای گسترش تحقیقات مسئولانه در آینده لازم است آنچه دانشگاه اوزاکا براساس تلاش‌های پیشگامانه خود در این مسئله آموخت، در سایر آموزش‌های دانشگاهی کشور ژاپن نیز با حمایت و همکاری دولت تکرار شود.

 

منبع:

M. Sekiya, S. An, M. Ata,"Nanocommunication design in graduate-level education and research training programs at Osaka University", Journal of Nanoparticle Research, 16 (2014) 2595,

 

 

مقالات آموزشی مرتبط