1
ستاد ویژه توسعه فناوری نانو Iran Nanotechnology Initiative Council بستن
  • ستاد ویژه توسعه فناوری نانو

  • بانک اطلاعات شاخص های فناوری نانو

  • سایت جشنواره فناوری نانو

  • سیستم جامع آموزش فناوری نانو

  • شبکه آزمایشگاهی فناوری نانو

  • موسسه خدمات فناوری تا بازار

  • کمیته استانداردسازی فناوری نانو

  • پایگاه اشتغال فناوری نانو

  • کمیته نانو فناوری وزارت بهداشت

  • جشنواره برترین ها

  • مجمع بین المللی اقتصاد نانو

  • اکو نانو

  • پایگاه اطلاع رسانی محصولات فناوری نانو ایران

  • شبکه ایمنی نانو

  • همایش ایمنی در نانو

  • گالری چند رسانه ای نانو

  • تجهیزات فناوری نانو

  • صنعت و بازار

  • باشگاه نانو

چالش‌های مدیریت ریسک در فناوری نانو

افراد مقاله : ‌ مترجم - زهرا ناظمی , مترجم - امین چوخاچی زاده مقدم , مترجم - حسین شکی

موضوع : استاندارد و ایمنی کلمات کلیدی : ریسک - ریسک - سیاست‌گذاری - نانومواد - مقررات تاریخ مقاله : 1395/11/20 تعداد بازدید : 1108

علاقه به تجاری‌سازی فناوری‌های نو به دلیل پیشرفت‌های اخیر در طراحی مواد پیشرفته افزایش یافته است. توجه به ریسک‌های بالقوه زیست‌محیطی، سلامت و ایمنی (EHS) ناشی از نانومواد در رأس این انقلاب سریع فناوری قرار گرفته است. ارزیابی ریسک، به عنوان یک روش اولیه جهت ارزیابی ریسک‌های EHS و تصمیم‌گیری درباره آن‌ها ارائه شده است. مجریان ارزیابی ریسک در پی یافتن آسیب‌ها، احتمال وقوع و عواقب ناشی از آن‌ها هستند. در این مقاله تلاش‌های اخیر درباره ارزیابی ریسک فناوری نانو و نانومواد و همچنین چالش‌های سیاست‌گذاران و نظارت‌کنندگان برای کسب اطلاعات دقیق در این زمینه مورد بحث قرار گرفته است. ارزیابی ریسک مشتمل بر روش‌های تحلیلی است که دستورالعمل‌های پذیرفته شده‌ای را در زمینه نحوه ایجاد توازن میان ریسک‌ها با هزینه‌ها و مزایای فناوری‌ها، ارتباط بخشی میان آن‌ها و تغییر در طراحی نانومواد به سوی یک فناوری نانو پایدار ارائه می‌کند.

 

مقدمه

ارزیابی ریسک به طور متعارف، به عنوان سنجش آسیب‌ها، احتمال وقوع و عواقب ناشی از آن‌ها شناخته می‌شود. ارزیابی ریسک یک چارچوب برای نظارت محسوب می‌شود که مشتمل بر اصول راهنما برای سنجش ریسک‌های فناوری نانو از نظر محیط زیست و محصول است. ارزیابی ریسک در مواد شیمیایی و نانومواد، از گذشته بر اساس داده‌های دقیق و تجربی در زمینه مواجهه[1] و خطر[2] بوده است (مانند مدل‌های دوز پاسخ[3] که تفاوت اثرات یک ماده بر یک سیستم، ناشی از سطوح مختلف مواجهه با یک عامل تنش‌زا[4] در یک مدت مواجهه معین را توصیف می‌کند). این روش ارزیابی ریسک را روش پایین به بالا[5] می‌گویند. روش پایین به بالا برای تحقیقات در زمینه ریسک‌های ناشی از فناوری‌ها و مواد مدرن و پیشرفته کارآمد نیست؛ زیرا وجود شواهد به تنهایی به مجموعه‌ای از اقدامات مشخص منجر نمی‌شود. روش‌های هدف محور را روش‌های بالا به پایین[6] می‌نامند. این روش‌ها مبتنی بر کسب اطلاعات و مستدلات تصمیم‌گیرندگان به منظور انجام اقدامات است. در روش‌های بالا به پایین می‌توان فرآیندهای ارزیابی ریسک را از طریق تلفیق اطلاعات فنی و داوری متخصصان درباره یک فناوری نوظهور با دیدگاه‌ها و ارزش‌های انسانی بهبود و سرعت بخشید. این روش به ذینفعان کمک می‌کند تا مزایای نسبی روش‌های جایگزین برای کاهش ریسک‌ها را ارزیابی کنند. اما هنوز این چالش مهم باقی‌مانده است که چگونه می‌توان روش‌های پایین به بالا و بالا به پایین را تلفیق نمود تا تصمیم‌گیری مبتنی بر شناخت ریسک‌ها تسهیل گردد.

 

برنامه‌ها و اقدامات

صنعت فناوری نانو و جامعه نظارتی ایالات متحده امریکا در حال ارزیابی ابزارها و روش‌های علمی معتبر و قابل اطمینان هستند تا روش‌های موجود برای تحلیل ریسک و نظارت نانومواد تقویت شود. تلاش‌های جهانی قابل توجه به‌وسیله‌ی ذینفعان بخش‌های دولتی و خصوصی در گردآوری اطلاعات ریسک‌های EHS، منجر به تولید حجم وسیعی از داده‌ها درباره اثرات و سرنوشت نانومواد شده است. ارزش و کاربرد این اطلاعات برای سیاست‌گذاران موضوع بسیاری از تلاش‌های بین‌المللی بوده است. از جمله این تلاش‌ها، برگزاری چهار کارگاه به‌وسیله‌ی پیشگامی ملی فناوری نانو ایالات متحده (NNI) [7] در سال 2009 و 2010 بود. مجموعه‌های ذینفع مانند صنعت، کارگران، مصرف کنندگان و سازمان‌های غیردولتی به اطمینان از ایمنی مواد نو نیاز دارند. تلاش‌های تصمیم‌گیرندگان دولتی و ذینفعان بخش خصوصی در گردآوری اطلاعات EHS به تهیه‌ حجم وسیعی از داده‌ها درباره سرنوشت و اثرات نانومواد کمک کرده است. به عنوان نمونه، روش‌های نماینده دولت برای ارزیابی ریسک بر اهمیت تصمیم‌گیری درباره ریسک‌ها بر اساس بهترین داده‌های علمی موجود تأکید دارد. روش‌های متعارف پایین به بالا برای ارزیابی ریسک شامل تهیه اطلاعات درباره‌ سمیت یک ترکیب و تعیین حدود مواجهه و جذب آن در بدن است. چنین تحقیقاتی باید با توسعه روش‌های استوار برای مشخصه‌یابی و تعیین میزان مواجهه با انسان و ارگانیزم‌های موجود در محیط زیست ادامه یابد.

در سال 2009 نمایندگان NNI، راهبرد تحقیقات EHS در سال 2008 و همچنین اطلاعات و داده‌های موجود در زمینه EHS و الزامات اخلاقی، قانونی و اجتماعی (ELSI) [8] را به منظور دستیابی به بهترین راه پیشرفت فناوری نانو مورد بررسی قرار دادند. سند راهبرد تحقیقات EHS در سال 2008، بیانگر اوج تلاش همه جانبه برای تهیه دستورالعملی برای نمایندگان دولتی NNI است. این سند اطلاعات علمی موردنیاز برای مدیریت ریسک، تصمیم‌گیری درباره نظارت، کاربرد محصول، برنامه‌ریزی تحقیقاتی و انتشار عمومی را فراهم می‌کند. این کار به سرپرستی کارگروه الزامات بهداشتی و زیست‌محیطی فناوری نانو (NEHI) [9] از کمیته فرعی علوم، مهندسی و فناوری نانومقیاس (NSET) [10] در شورای ملی علم و فناوری انجام شد. در ضمن این کار، مجموعه کارگاه‌های EHS در فناوری نانو (nanoEHS) در سال 2009، متخصصانی را از صنعت، دانشگاه‌ها و دولت ایالات متحده دور هم جمع کرد تا از آخرین اطلاعات، جدیدترین پیشرفت‌های علمی و شکاف‌های تحقیقاتی مربوط به EHS در فناوری نانو آگاهی یابند. به عنوان نمونه نتیجه کارگاه NNI Capstone در سال 2010 این بود که روش‌های موجود برای ارزیابی ریسک‌های زیست‌محیطی نانومواد یا استقرار استانداردها، روش‌هایی زمان‌بر و گران با داده‌های پرحجم هستند. به طور کلی دانش استخراج شده از مجموعه کارگاه‌های nanoEHS، برای توسعه راهبرد تحقیقات EHS در سال 2011 بسیار مهم بود. این سند راهبردی، اطلاعات مهمی را مشخص کرد که در حوزه‌های: زیرساخت اندازه‌گیری نانومواد، روش‌های مدیریت و ارزیابی ریسک، بهداشت انسان، محیط زیست، انفورماتیک و ارزیابی مواجهه انسانی مورد نیاز است.

در ادامه مجموعه کارگاه‌های nanoEHS، کارگاه ذینفعان nanoEHS در سال 2013 برگزار شد. این کارگاه‌ها طراحی شد تا بحث و گفتگوی میان ذینفعان درباره رویکردها، ابزار و روش‌های مورد استفاده در ارزیابی، مدیریت و اطلاع رسانی ریسک‌های بالقوه نانومواد و محصولات نانو تسهیل شود (شکل 1). تقریباً 200 نفر در این کارگاه حضور داشتند که بیش از صد شرکت‌‌کننده آن در محل کارگاه و مابقی از راه دور مشارکت کردند. شرکت کنندگان شامل ذینفعانی از شرکت‌های بیمه، صنعت، سازمان‌های کارگری، دانشگاه‌ها، سازمان‌های دولتی و غیردولتی و مابقی از عموم مردم بودند. مجموعه‌های ذینفع بر اهمیت به‌اشتراک‌گذاری حجم مناسبی از اطلاعات تأکید کردند، به نحوی که به روش‌های بالا به پایین جهت تصمیم‌گیری مبتنی بر ریسک‌های نانومواد کمک کند. شرکت‌کنندگان درباره اهمیت تهیه و ارائه اطلاعات کافی درباره محصولات حاوی نانومواد در برگه داده‌های ایمنی آن‌ها به منظور حفاظت از کارگران گفتگو کردند. به منظور توسعه بهترین تجربیات[11] مجموعه‌ها و انتقال آن‌ها به کسب ‌و کارهای کوچک، از مجموعه‌های حاضر درخواست شد تا اطلاعات خود را در این رابطه ارائه دهند. به عنوان نمونه، ذینفعان پیشنهاد ایجاد یک بانک اطلاعاتی (به همراه پیوندهایی برای کسب اطلاعات بیشتر) را ارائه دادند که شامل اسناد راهنما و سایر منابع باشد و به کسب‌وکارهای کوچک جهت تصمیم‌گیری آگاهانه برای ورود به بازار فناوری نانو کمک کند. شرکت‌کنندگان بر اهمیت اعتباربخشی[12] داده‌ها به‌وسیله‌ی شخص ثالث و به صورت مستقل تأکید کردند تا بدین طریق تصمیم‌گیری مبتنی بر ریسک‌ها خصوصاً با توجه به تجاری‌سازی چارچوب‌های فناوری نانو تسهیل شود (آزمایشگاه مشخصه‌یابی فناوری نانو نمونه خوبی از این تلاش‌هاست). همچنین ارزیابی مواجهه، به عنوان یک حوزه تحقیقاتی مهم در مشخصه‌یابی ریسک‌های نانومواد مهندسی شده مورد بحث و گفتگو قرار گرفت. در نهایت حاضران در این کارگاه، به تجمیع داده‌های مربوط به خطر، مواجهه و اثرات (شامل مدل‌ها) را در الگوی متعارف ارزیابی ریسک توصیه نمودند. این موضوع باید با شناخت نیازهای ذینفعان و ارزیابی مقایسه‌ای معیارهای ریسک‌های فردی در طول چرخه عمر محصول، با استفاده از ابزارهای تحلیل تصمیم همراه شود. با توجه به ماهیت پیچیده فناوری نانو، نیازمندی‌های مختلفی مانند تکنیک‌های تعیین کمی نانوذرات در محیط درون‌تنی[13] و رهاسازی ذرات از محصولات نانو مطرح گردید. در پایان استفاده از روش چرخه عمر برای مشخصه‌یابی رهاسازی در قالب چند مثال توضیح داده شد.

 

 تلاش برای دستیابی به این داده‌های مورد نیاز ادامه دارد. هم اکنون بخش قابل توجهی از داده‌های جدید درباره سمیت بالقوه نانومواد موجود است. مؤسسه ملی بهداشت و ایمنی شغلی (NIOSH) [14] به انتشار خبرنامه‌های اطلاعات جاری[15] ادامه می‌دهد و اطلاعات علمی جدیدی درباره خطرات شغلی بالقوه ناشی از نانومواد (به عنوان نمونه نانولوله‌های کربنی) را منتشر می‌کند. در نتیجه تلاش‌های جهانی شامل کارهای انجام شده در OECD و سایر نهادها، دستورالعمل‌هایی برای بهبود کیفی داده‌ها تدوین شده است. این دستورالعمل‌ها مشتمل بر توصیه‌هایی برای مشخصه‌یابی مناسب نانومواد قبل از مطالعات سمیت‌شناسی و تدوین روش‌های استوار و معتبر برای مشخصه‌یابی و تعیین کمی نانومواد در محیط‌های آزمایشگاهی، بافت‌ها و سلول‌های بدن هستند. در بخش خصوصی نیز تلاش‌ها بر روی تدوین روش‌های جدید برای تخمین ریسک تجاری متمرکز شده است. به عنوان نمونه می‌توان از پروتکل مواجهه فناوری نانو زوریخ (ZNEP) [16] نام برد که مشخصه‌های مواد، فرآیندهای ساخت، کاربردهای تجاری، اقدامات کنترل مواجهه و اطلاعات علمی و مقرراتی را جهت ایجاد یک روش متمایز برای درجه‌بندی ریسک تحلیل می‌کند.

روش‌های جدید سنجش سمیت (مانند غربالگری ظرفیت بالا[17]) به عنوان روش‌هایی برای سرعت بخشیدن به توسعه داده‌ها و همچنین به‌اشتراک‌گذاری و ارزیابی داده‌های به‌دست آمده از پژوهش‌ها شناخته می‌شود. این روش‌های به‌اشتراک‌گذاری داده شامل مدل‌هایی برای اولویت‌بندی مواد برای انجام آزمون و سنجش بیشتر است. به علاوه این روش‌ها (مانند ثبت رسمی نانوماده) مشتمل بر مخازن کاملاً حفاظت شده‌ای هستند که در آن‌ها داده‌‌های تحقیقاتی در زمینه نانومواد و الزامات بیولوژیکی و زیست‌محیطی بایگانی می‌شود. هدف از این کار این است که در آینده روش‌های بررسی مواجهه و سمیت نانومواد بهبود یابد. پیشرفت‌های حاصل در علم اندازه‌شناسی، موجب تدوین روش‌های جدیدی برای مشخصه‌یابی رهاسازی نانومواد در محیط زیست (مانند هوا و آب) و انتقال نانومواد و جذب آن‌ها درون بدن شده است.

گفتگوی حاضران جلسه از بحث درباره تعیین راهبرد و برنامه‌ریزی برای تحقیقات بر روی تحلیل ریسک فناوری نانو فراتر رفت و بیشتر بر ابزارها و روش‌های کنونی مورد پذیرش از سوی ذینفعان غیردولتی جهت تصمیم‌گیری مبتنی بر ریسک‌های نانومواد متمرکز بود. به عنوان نمونه، در جلسه مجمع عمومی کارگاه، دیدگاه‌های مجموعه‌های مختلف درباره روش‌های رایج برای تصمیم‌گیری مبتنی بر ریسک‌ها بیان شد. یک نماینده غیر دولتی درباره استفاده از یک روش سیستماتیک جامع برای غربالگری خطرات نانومواد (ارزیابی غربالگری سطح خطر برای نانونقره و نقره معمولی با نام NanoSilver GreenScreenTM) گفتگو کرد. او همچنین شواهدی درباره امکان ارزیابی خطرات برخی نانومواد ارائه کرد، علیرغم اینکه هنوز شکاف‌هایی در برخی از داده‌ها وجود دارد که باید پرو تکمیل شوند. پروژه مؤسسه بین‌المللی علم زندگی (ILSI) [18] با عنوان نانوریلیز[19] قصد دارد تکنیک‌هایی را برای تعیین کمی رهاسازی ذرات از کامپوزیت نانولوله‌های کربنی تدوین کند و درباره ارزیابی مواجهه اطلاع‌رسانی کند. در محیط کاری ابزارهایی مانند روش‌های NIOSH برای فناوری نانوی ایمن[20] و نانوابزار کنترل باند[21] (برای ارزیابی برگه داده‌های ایمنی نانوماده مهندسی شده) به عنوان نمونه‌هایی شناخته شده‌اند که ارزیابی ریسک را تسهیل می‌کند. مطالعات موردی ارائه شده در کارگاه، از اطلاعات مشخصه‌یابی مواجهه، برای تدوین بهترین تجربیات مدیریتی در مدیریت ریسک‌های غیر قطعی استفاده کردند. عدم قطعیت در فرآیند ارزیابی اغلب به فقدان روش‌ها یا دستورالعمل‌های آزمون استاندارد، محدودیت در ابزارهای آنالیز و ناتوانی در پیش‌بینی انتشار یک فناوری در مراحل اولیه پیشرفت آن مربوط می‌شود. ذینفعان صنعتی، رویکرد محافظه‌کارانه‌ای را برای حفاظت از کارگران مطرح کردند. آن‌ها اظهار کردند در شرایطی که داده‌های معین یا روش‌های استاندارد شده در دسترس نبود، برای تضمین ایمنی کارگران بهترین تجربیات مدیریتی را استقرار می‌دهند.

 

نتیجه‌گیری

تلاش برای مشارکت ذینفعان در رویدادهای عمومی مانند کارگاه NNI در سال 2013، با عنوان «شناخت، ارزیابی و مدیریت ریسک‌های بالقوه فناوری نانو» ابزار مهمی برای هدایت تصمیم‌گیرندگان به توسعه مسئولانه فناوری نانو‌ محسوب می‌شود. در این کارگاه‌ چند موضوع مهم مطرح شد. در جلسات عمومی، بر نیاز به فرآیندهای بهبود یافته برای اطلاع‌رسانی و مدیریت ریسک در سراسر زنجیره تأمین (مانند استفاده از برگه داده‌های ایمنی کامل‌تر) تأکید شد. همچنین به اهمیت مدل‌های ارزیابی ریسک مقایسه‌ای و نیاز به مخازن حاوی اطلاعات مبتنی بر ریسک‌های نانومواد اذعان گردید. حوزه‌های پژوهشی آتی مورد اشاره در این جلسات عبارتند از:

·         توسعه ابزارها و روش‌ها (شامل مدل‌ها) برای ارزیابی دقیق مواجهه و ریسک‌های بالقوه نانومواد

·         بهبود کیفی داده‌ها برای ارزیابی ریسک نانومواد

·         تحقیقات درباره طبقه‌بندی نانومواد به منظور پشتیبانی از ارزیابی ریسک

·         توسعه یک چارچوب مقرراتی برای توسعه ایمن محصولات نانو تجاری شده

چنین کارهایی برای هدایت نسل‌های بعدی، طراحی پایدار محصولات نانو و تسهیل در تجمیع چرخه عمر و تحلیل تصمیم‌ بر اساس معیارهای چندگانه[22] ضروری است (شکل 2).

 

منبع:

The challenges of nanotechnology riskmanagement, Nanotoday, 2015, vol 10 (1) , 6-10.



مقالات آموزشی مرتبط