1
ستاد ویژه توسعه فناوری نانو Iran Nanotechnology Innovation Council بستن
  • ستاد ویژه توسعه فناوری نانو

  • بانک اطلاعات شاخص های فناوری نانو

  • سایت جشنواره فناوری نانو

  • سیستم جامع آموزش فناوری نانو

  • شبکه آزمایشگاهی فناوری نانو

  • موسسه خدمات فناوری تا بازار

  • کمیته استانداردسازی فناوری نانو

  • پایگاه اشتغال فناوری نانو

  • کمیته نانو فناوری وزارت بهداشت

  • جشنواره برترین ها

  • مجمع بین المللی اقتصاد نانو

  • اکو نانو

  • پایگاه اطلاع رسانی محصولات فناوری نانو ایران

  • شبکه ایمنی نانو

  • همایش ایمنی در نانو

  • گالری چند رسانه ای نانو

  • تجهیزات فناوری نانو

  • صنعت و بازار

  • باشگاه نانو

رویکرد ملی و بین‌المللی به قانونمند کردن فناوری نانو: همگرایی یا واگرایی؟

افراد مقاله : ‌ نویسنده اول - شهریار کاظمی آذر

موضوع : استاندارد و ایمنی کلمات کلیدی : قانون‌گذاری در حوزه فناوری‌نانو تاریخ مقاله : 1397/10/25 تعداد بازدید : 143

ظهور انقلاب فناوری نانو که به دلیل تأثیرات شگرف خود به ویژه در حوزه‌هایی همچون پزشکی، مواد شیمیایی، داروسازی، صنایع، انرژی، مسائل زیست‌محیطی و ... به‌عنوان رنسانسی در رشد اقتصادی دولت‌ها تلقی می‌شود و تحقیق و توسعه منسجم دولت‌ها در این حوزه را در پی داشته است با چالش عدم وجود قوانین خاص در این حوزه مواجه شده است. مسائلی همچون محیط‌زیست، سلامت انسان و ایمنی محیط شغلی و موضوعاتی همچون حقوق مالکیت فکری، لزوم توجه به ابعاد حقوقی این فناوری را آشکار نموده است. به همین دلیل برخی دولت‌ها در قوانین داخلی و سازمان‌های بین‌المللی همچون اتحادیه اروپا و سازمان جهانی تجارت با ایجاد استانداردها و دستورالعمل‌های خاص، فناوری نانو را در قوانین موجود خویش وارد نموده اند. بررسی قوانین داخلی و وضعیت بین‌المللی حوزه فناوری نانو، نشان از رویکردی همگرا در گنجاندن این فناوری در قوانین موجود در راستای ایجاد تعادل میان منافع فردی و منفعت جمعی در این حوزه دارد.

 

1- مقدمه

 فناوری‌های نوظهور، غالباً مشکلات سیاسی اساسی و اغلب پیچیده‌ای را برای جامعه جهانی ایجاد می‌کنند. در مقابل این مشکلات، سیستمی از مدیریت ریسک در مقابله با آن برقرار می‌شود و این مشکل به دلیل عدم الزام قانونی، تبدیل به چالشی اساسی در برابر این ریسک‌ها می‌گردد.]1[ در اینجاست که "حقوق" در برابر چالش ایجاد شده از سوی فناوری واکنش نشان می‌دهد. "حقوق" ناظم روابط هر پدیدار اجتماعی است و بدین لحاظ جزء لاینفک آن به شمار می‌آید. در چنین مقامی "حقوق" فی‌نفسه "غایت" نیست و لزوماً در غایتی وسیع‌تر که همان نظم مطلوب حیات مشترک اجتماعی باشد ادغام می‌گردد. با توجه به این غایت متعالی، "حقوق" هرچند که خود متضمن ارزش‌هایی خاص است، اما نهایتاً و از این طریق، وسیله تحقق نظم مطلوب اجتماعی می‌شود. هم از اینجاست که ارزش‌های اساسی حقوق مثل "عدالت"، "تبادل"، یا "امنیت حقوقی" تابع ارزشی برتر و بیرون از خود می‌شوند. این "ارزش" چیزی نیست جز همان "خیر حیات اجتماعی" که اصطلاحاً به آن "خیر مشترک" می‌گویند.]2[ بر اساس همین خیر مشترک، جامعه بین‌المللی و گروه‌های حامی منافع اجتماعی در همکاری بین‌المللی در تکاپوی قانون‌مندی فناوری نوظهور برمی‌آیند. نظام حقوقی موجود در ارتباط با فناوری نانو با یک عدم قطعیت اساسی در مورد کفایت چارچوب‌های مدیریت و ارزیابی ریسک و توسعه سریع فنی و تجاری مواجه است. این عدم قطعیت به‌قدری اساسی است که فراتر از ظرفیت‌های حقوقی دولتی واحد است و همکاری وسیع بین‌المللی را می‌طلبد. درعین‌حال این عدم قطعیت این احتمال را افزایش می‌دهد که اختلافات ملی در تدوین قوانین، قلمرو رویکردهای حاکمیت جهانی را محدود ‌کند.]3[

 اشتیاق دولت‌ها و شرکت‌های خصوصی برای تحقیق و توسعه در حوزه فناوری نانو و تجاری‌سازی محصولات نانومقیاس، با چالش فقدان نظام حقوقی واحد و لزوم چارچوب‌بندی این حوزه از سوی قانون‌گذاران داخلی و جامعه بین‌المللی مواجه شده است. قانون‌گذاران داخلی با توجه به وضعیت پیشرفت داخلی‌شان در زمینه فناوری نانو و میزان توسعه قوانین داخلی مرتبط، محصولات نانومقیاس را در قوانین موجود قرار داده‌اند. نهادها و سازمان‌های بین‌المللی نیز با توجه به ریسک‌های احتمالی مواد نانومقیاس بر سلامت انسان و محیط‌زیست بر ایجاد تعادل میان ریسک‌ها و مزایای فعالیت در مقیاس نانو اصرار می‌ورزند. مطالعه قوانین فناوری نانو در سطح داخلی و بین‌المللی این سؤال را ایجاد می‌کند که رویکرد این قوانین به قانونمند کردن این حوزه چیست و قوانین داخلی و جامعه بین‌المللی چه مسیری را در تدوین قانون خاص در این حوزه دنبال می‌کنند؟

 

2- رویکرد ملی به قوانین فناوری نانو

 دولت‌ها به‌ویژه از دهه 1980 به بعد، تحقیق و توسعه در حوزه فناوری نانو را بدون توجه به ابعاد حقوقی و جنبه‌های ایمنی، سلامت و محیط‌زیست آن آغاز کردند. به عبارتی رویکرد دولت‌ها در این دوران، اشتیاق به فناوری نانو بدون توجه به ابعاد حقوقی آن بود. بعد از این دوران، دولت‌ها با توجه به مطرح شدن ایمنی نانو به این نتیجه رسیدند که اقداماتی در راستای قانون‌مندی این حوزه اتخاذ کنند.

مطالعه قوانین داخلی کشورها در حوزه فناوری نانو نشان می‌دهد که تا به امروز قوانین خاصی در این حوزه تصویب نشده است و راهبرد کلی کشورها، تکیه بر قوانین موجود و تدوین استانداردها و دستورالعمل‌های خاص بوده است. بررسی قوانین داخلی دولت‌ها حکایت از گنجاندن فناوری نانو در قوانین داخلی دارد؛ این قوانین به‌ویژه در حوزه مواد شیمیایی و ایمنی و سلامت مشهود است. جدول 1 خلاصه‌ای از وضعیت قوانین مرتبط با نانو در کشورهای منتخب را نشان می‌دهد.

رویکرد اخیر دولت‌ها نشان می‌دهد که علاوه بر جدیت و انعطاف‌پذیری قانون‌گذاران در قرار دادن نانومواد در چارچوب قوانین موجود، دیدگاه برخی دولت‌ها بر تدوین مقررات جدید در حوزه فناوری نانو است. این موضوع از نگرانی در خصوص ایمنی محصولات نانو و لزوم تجاری‌سازی محصولات نانومواد نشأت می‌گیرد. مقایسه برنامه عملی دولت‌ها در تدوین قوانین در حوزه نانومواد نشان می‌دهد که این دولت‌ها برنامه راهبردی اساسی در قوانین نانومواد به‌ویژه در حوزه ایمنی نانومواد اتخاذ کرده‌اند. جدول شماره 2 وضعیت ایمنی نانومواد در نظام‌های حقوقی و برنامه عملی چهار کشور آلمان، استرالیا، فرانسه و کانادا را نشان می‌دهد.

 

3- رویکرد بین‌المللی به قوانین فناوری نانو

سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی به‌ویژه از سال 2000 به بعد تلاش کرده‌اند تا تعادلی میان مزایا و خطرات فناوری نانو ایجاد کرده و دولت‌های عضو خود را متعهد کنند تا اقداماتی در این حوزه اتخاذ کنند. اتحادیه اروپا و سازمان جهانی تجارت بیشترین اقدامات را در زمینه قانونمند کردن محصولات نانومقیاس اتخاذ کرده‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که رویکرد نهادهای مذکور بر قرار دادن محصولات فناوری نانو در قوانین موجود و تلاش بر ایجاد چارچوب‌های قانونی خاص در آینده بوده است.

3-1-     اتحادیه اروپا

هم‌اکنون در ارتباط با فناوری نانو در قلمرو اتحادیه اروپا هم اقدامات حقوقی الزام‌آور (قوانین و دستورالعمل‌ها) و هم اقدامات حقوقی غیر الزام‌آور همچون توصیه‌نامه‌هایی در مورد راهبرد تحقیقاتی منصفانه وجود دارد. در قطعنامه‌ای که در آوریل 2009 توسط پارلمان اروپا تصویب شد، این پارلمان درخواست می‌کند تا کنترل و نظارت شدیدی بر فناوری نانو به‌ویژه در حوزه‌های مواد شیمیایی، لوازم‌آرایشی، غذا، ایمنی و سلامت محیط شغلی و ایمنی محیط‌زیست شکل بگیرد.]4[ در واکنش به این مسائل، کمیسیون اروپا نیز تمامی قانون‌گذاری‌های تا پایان سال 2011 را بررسی می‌کند که هر جا لازم باشد، قوانین موجود را تغییر دهد یا ابزارهای خاص نانو را ایجاد کند تا قوانین را اجرایی نماید.]5[

قوانین فعلی اتحادیه اروپا در مورد کاربری‌های فناوری نانو عمدتاً شامل دو نوع مقررات است که شامل قانون ثبت، ارزیابی، مجوز و محدودیت مواد شیمیایی]6[ و مقررات طبقه‌بندی، برچسب‌گذاری و بسته‌بندی]7[ است. در برخی حوزه‌ها قوانینی خاص در مورد فناوری نانو وجود دارد؛ ازجمله قوانین مرتبط با استفاده از آفت‌کش‌ها و لوازم‌آرایشی و دادن اطلاعات به مصرف‌کنندگان از طریق برچسب‌گذاری در مورد غذا و افزودنی‌های غذایی. در حوزه پزشکی نیز دستورالعملی در مورد محصولات پزشکی برای مصارف انسانی در سال 2001 تصویب شده است. ]8[

 در ارتباط با مواد شیمیایی، نانومواد در اروپا در چارچوب قانون ثبت، ارزیابی، مجوز و محدودیت مواد شیمیایی قرار می‌گیرد که به‌طورجدی اقدامات قانونی در سطح ملی، به‌ویژه در کشورهایی همچون فرانسه، بلژیک و دانمارک که مکانیسم ثبت و اطلاع برای نانومواد را اعمال می‌کنند، تحت تأثیر قرار داده است. جدول 3 برخی از قوانین و مقررات مرتبط با فناوری نانو در اتحادیه اروپا را نشان می‌دهد.

3-2-     سازمان جهانی تجارت

 در یکم ژانویه 1995، سازمان جهانی تجارت نهاد بین‌المللی اصلی در ارتباط با آزادی قواعد تجاری ایجاد شد.]9[ سازمان جهانی تجارت نهاد اصلی سرپرستی و نظارت بر آزادسازی تجارت است. براین اساس، سازمان جهانی تجارت در نظارت محصولات فناوری نانو تا حدی که چارچوب قانونی داخلی تجارت آن‌ها را تحت تأثیر قرار ‌دهد، ذینفع است.]10 [به‌طور خلاصه می‌توان گفت که سازمان جهانی تجارت -به‌عنوان نهاد اصلی در قانون‌مند کردن و نظارت بر تجارت بین‌الملل- همانند اتحادیه اروپا و همسو با قوانین داخلی برخی دولت‌های عضو، رویکرد قرار دادن محصولات تولیدی مبتنی بر مقیاس نانو را در قوانین و موافقت‌نامه‌های موجود خویش در پیش گرفته است. موافقت‌نامه اقدامات بهداشتی و بهداشت گیاهی، موافقت‌نامه تریپس و موافقت‌نامه موانع فنی فرا روی تجارت ازجمله این موافقت‌نامه‌ها است که می‌تواند در حوزه فناوری نانو اعمال شود.

3-2-1- اِعمال موافقت‌نامه اقدامات بهداشتی و بهداشت گیاهی در فناوری نانو

 همانند فناوری زیستی، هرگونه موضوعات ایمنی که توسط اعضای سازمان جهانی تجارت در ارتباط با محصولات نانو مطرح می‌شود در قلمرو موافقت‌نامه اقدامات بهداشتی و بهداشت گیاهی]11 [قرار می‌گیرد. همان‌طور که در ماده یک (مقررات عمومی) بیان شده است، موافقت‌نامه مذکور بر تمامی اقدامات بهداشتی و بهداشت گیاهی که ممکن است به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم تجارت بین‌المللی را تحت تأثیر قرار دهد، اعمال می‌شود.]12[ ازاین‌رو، با توجه به ریسک‌های احتمالی که محصولات تجاری نانو می‌تواند برای محیط‌زیست داشته باشد و عدم وجود قوانین تجاری خاص نانو، تجارت این محصولات در چارچوب موافقت‌نامه اقدامات بهداشتی و بهداشت گیاهی قرار می‌گیرد. بااین‌حال در نبود استاندارد خاص در حوزه فناوری نانو، دولت‌ها می‌بایست هرگونه اقدامات ملی را بر مبنای استانداردهای بین‌المللی قرار دهند]13[ یا نشان دهند که ارزیابی علمی ریسک را موردتوجه قرار می‌دهند که سطح بالای حمایت ضروری از انسان و محیط‌زیست را به دنبال دارد.]14[

اقدامات بهداشتی و بهداشت گیاهی می‌تواند در قالب قوانین، مقررات، رویه‌ها و آرای قضایی نمود یابد، ازجمله مواردی که می‌تواند تحت پوشش اقدامات یادشده در محصولات نانو اعمال شود عبارت است از:

·        روش‌ها و فرآیندهای تولید؛

·        رویه‌های مربوط به آزمایش، بازرسی، کنترل، صدور گواهی‌نامه و تأیید قرنطینه ازجمله مقررات لازم به‌منظور انتقال حیوانات و گیاهان و یا مقررات مربوط به مواد موردنیاز برای حفظ و بقای گیاهان و حیوانات در طول فرآیند انتقال؛

·        روش‌های آماری، نمونه‌گیری و شیوه‌های ارزیابی خطر؛ و

·        مقررات مربوط به بسته‌بندی و برچسب‌زنی که به‌طور مستقیم با صحت و سلامت مواد و محصولات غذایی مرتبط باشد.]15[

3-2-2- اِعمال موافقت‌نامه موانع فنی فرا روی تجارت در فناوری نانو

 هدف اصلی موافقت‌نامه‌ موانع فنی فراروی تجارت]16[ تضمین عدم تبدیل مقررات فنی، استانداردها و روش‌های ارزیابی فنی به موانع غیرضروری بر سر راه تجارت است؛ بنابراین هرگونه استاندارد و مقررات فنی ازجمله الزامات بسته‌بندی و برچسب‌گذاری محصولات نانو که توسط اعضای سازمان جهانی تجارت تصویب می‌شود، در حوزه موافقت‌نامه موانع فنی فرا روی تجارت قرار می‌گیرد. موافقت‌نامه موانع فنی فرا روی تجارت مقرر می‌کند که "هیچ کشوری نباید از هیچ اقدامی در حصول اطمینان نسبت به کیفیت صادرات خویش یا از حمایت انسان، حیوان یا حیات و سلامتی گیاهان جلوگیری به عمل آورد".]17[ همانند موافقت‌نامه اقدامات بهداشتی و بهداشت گیاهی، ایجاد سطح بالای حمایت و حفاظت برای محصولات نانو نیازمند مبانی علمی در ارزیابی ریسک است. به‌عنوان‌مثال، اگر کشوری سیاست ملی برچسب‌گذاری برای صنایع غذایی یا لوازم‌آرایشی در حوزه نانو را به دلایلی غیر از ایمنی این محصولات، اعمال کند، نهاد حل اختلاف سازمان جهانی تجارت]18[ -درصورتی‌که نزد این نهاد اقامه دعوا صورت گرفته باشد- چنین عملی را به‌عنوان مانعی در تجارت بین‌الملل قلمداد خواهد کرد. براین اساس، هرگونه استناد دولت‌ها در محصولات تجاری نانو به موافقت‌نامه موانع فنی فرا روی تجارت باید مبتنی بر شواهد علمی و استانداردهای بین‌المللی در حوزه نانو باشد.

3-2-3- اِعمال موافقت‌نامه جنبه‌های تجاری حقوق مالکیت فکری در فناوری نانو

 موافقت‌نامه سازمان جهانی تجارت در مورد ابعاد تجاری حقوق مالکیت فکری]19[ چارچوب بین‌المللی برای حمایت از ابداعات فناوری نانو به‌ویژه پتنت‌ها را فراهم می‌آورد. بند اول ماده 27 موافقت‌نامه تریپس، همه اختراعات اعم از محصول یا روش تولید را در همه زمینه‌های فناوری قابل ثبت می‌داند که قاعدتاً فناوری نانو را نیز شامل می‌شود و سه شرط برای ثبت اختراع اعم از فرآیند یا محصول پیش‌بینی کرده است که عبارتند از: جدید بودن، داشتن گام ابتکاری و داشتن کاربرد صنعتی.]20[ بنابراین موافقت‌نامه جنبه‌های تجاری حقوق مالکیت فکری در موضوعات مالکیت فکری محصولات نانو نیز اعمال می‌شود. بااین‌حال ممکن است تمامی کاربری‌های فناوری نانو تحت حمایت این ماده قرار نگیرند. بند یک ماده 27 حمایت پتنت را صرفاً برای ابداعات و نه یافته‌ها مقرر می‌دارد. اگرچه موافقت‌نامه تریپس تعریفی از ابداعات ارائه نداده است، بند 1 ماده 27 میان ابداعات و یافته‌ها تمایز قائل شده است. این تمایز در محصولات فعلی نانومواد ازجمله نانولوله‌های کربنی رخ داده است. درحالی‌که مشاهده می‌شود این ترکیب‌ها در حوزه نانو تولید شده است، اما این ماده اعطای پتنت به چنین محصولاتی را ممنوع کرده است.]21[ بنابراین، رویکرد کلی سازمان جهانی تجارت در قوانین فناوری نانو، گنجاندن محصولات تجاری نانو در چارچوب موافقت‌نامه‌های این سازمان است.

 

4- نتیجه‌گیری

فناوری نانو نمودی از "خیر"ی است که معرف ارزش‌هایی مثبت بوده و تبدیل به دارایی مادی و اقتصادی شده و بشریت در تکاپوی رسیدن به رفاه اقتصادی از این طریق است. بااین‌حال، واکنش حقوقی دولت‌ها در برابر این ارزش، نشان از روایت داستانی متفاوت است. بررسی قوانین داخلی و نظام بین‌المللی در حوزه فناوری نانو نشان می‌دهد که رویکرد موجود در جوامع داخلی و جامعه بین‌المللی تأکید بر گنجاندن فناوری نانو در قوانین موجود است. البته برخی از صاحب‌نظران و سازمان‌های تنظیم‌گر معتقدند که قوانین کلاسیک و موجود پاسخگوی تحولات امروزی در حوزه فناوری نانو نیست و چارچوب حقوقی جدیدی می‌طلبد. حقوق مالکیت فکری به‌ویژه پتنت‌ها نقشی اساسی در توسعه فناوری نانو دارد. در حال حاضر عدم اطمینان مخترعان از ثبت و حمایت از اختراعات آن‌ها مانعی در توسعه ابداعات جدید در زمینه فناوری نانو است. موضوع صلاحیت قرار گرفتن ابداعات تجاری در مقیاس نانو، چالش عدم اعتبار پتنت اعطاشده، حمایت از اسرار تجاری و استفاده از سازکارهای متعدد حقوق مالکیت فکری در حمایت از ابداعات نانومقیاس، مسائلی است که توجه به آن‌ها می‌تواند عاملی اساسی در گسترش تجارت بین‌الملل محصولات نانومقیاس باشد. مسئله آثار احتمالی نانومواد بر محیط‌زیست و سلامت انسان، بیشترین نگرانی را در میان دولتمردان و به‌ویژه شهروندان برانگیخته است. موضوعی که از زمان ایده پردازی مقیاس نانو از سوی ریچارد فاینمن و اریک درکسلر نیز موردتوجه قرار گرفته بود. الزام قانون‌گذار به تدوین استانداردهای ایمنی محصولات نانو، کاهش آثار احتمالی زیست‌محیطی مواد تولیدی در مقیاس نانو و در کنار آن بهره‌مندی از این فناوری در بهبود محیط‌زیست و اطمینان مصرف‌کنندگان از ایمنی محصولات مصرفی، توسعه تجاری‌سازی این محصولات را در پی خواهد داشت. بنابراین، هم‌راستا با سیاست‌ها و قوانین توسعه‌دهنده نانو فناوری، توجه به تدوین قوانینی برای بهره‌مندی ایمن از این فناوری و جلوگیری از مخاطرات احتمالی ضروری است. یک‌طرف این موازنه، منفعت اجتماعی در برخورداری از مزایای فناوری نانو در بهبود کیفیت زندگی شهروندان در کنار اطمینان از مصون ماندن از خطرات احتمالی این فناوری است و طرف دیگر این توازن، آزادی تحقیق و توسعه دولت‌ها در حوزه فناوری نانو به‌منظور استفاده از ظرفیت‌های شگرف این فناوری در گسترش تجارت و بازدهی مثبت اقتصادی است.

 

منابع:

[1] Falkner. R, Jasper. N, (2012) "Regulating Nanotechnologies: Risk, Uncertainty and the Global Governance Gap". Global Environmental Politics, 12 (1). pp. 30-55,

[2] فلسفی، هدایت الله، صلح جاویدان و حکومت قانون دیالکتیک همانندی و تفاوت، فرهنگ نشر نو، 1394

[3] Falkner, R. Jasper N, (2012) "Regulating Nanotechnologies: Risk, Uncertainty and the Global Governance Gap". Global Environmental Politics, 12 (1). pp. 30-55,

[4] European Parliament Resolution of 24 April 2009 on "Regulatory Aspects of Nanomaterials" (2008/2208 (INI)

[5] “Workshop Towards a Regulatory Framework for Nanomaterials’ Traceability” High level event, Brussels, 14th of September 2010.

[6] Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals (REACH) , EC No 1907/2006

[7] Classification, Labeling and Packaging (CLP) (EC No 1272/2008)

[8] EC No 1223/2009 (Cosmetic)

 EC No 1169/2011 (Food and Food Additives)

 Directive 2001/83EC (Medical Product)

[9] WTO, the WTO in Brief,

http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/inbrief_e/inbr01_e.htm (last visited Jan. 26,

[10] Diana M. Bowman & Graeme A. Hodge, 2007, "A Small Matter of Regulation: An International Review of Nanotechnology Regulation", the Columbia Science and Technology Law Review, Vol. VIII,

[11] Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures (SPS Agreement)

[12] Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures, pmbl., Apr. 15, 1994, 1867 U.N.T.S. 493

[13] Donald Buckingham & Peter W.B. Phillips, "Issues and Options for the Multilateral [1] Regulation of GM Foods", 2 Estey Centre J. Int’l L. & Trade Pol’y 178 (2001).

[14] Ruth MacKenzie, "The International Regulation of Modern Biotechnology: Globalization and the International Governance of Modern Biotechnology" 15 (2003) , http://www.gapresearch.org/governance/RMregulationfinal.pdf

[15] Steward, Terence P. and Johason, David, S. (2003) , “A Nexus of Trade and Environment”, Colorado of International Environment Law and Policy, Vol. 14

[16] Agreement on Technical Barriers to Trade (TBT)

[17] Agreement on Technical Barriers to Trade, pmbl., Apr. 12, 1979, 31 U.S.T. 405, 1186 U.N.T.S. 276.

[18] WTO Dispute Body

[19] Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights art. 27, 29, Apr. 15, [1] 1994, 33 I.L.M. 1125, 1869 U.N.T.S. 299

[20] Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights art. 27, 29, Apr. 15, [1] 1994, 33 I.L.M. 1125, 1869 U.N.T.S. 299

[21] Diana M. Bowman & Graeme A. Hodge, 2007, "A Small Matter of Regulation: An International Review of Nanotechnology Regulation", the Columbia Science and Technology Law Review, Vol. VIII.